معرفی کتاب دقائق العلاج‏

نام کتاب: دقائق العلاج‏

پدیدآور: کرمانى، محمد کریم بن ابراهیم- مترجم: عیسى ضیاء ابراهیمى‏

تاریخ وفات پدیدآور: 1288 ه. ق‏

موضوع: بیمارى ها

زبان: عربى‏

تعداد جلد: 2

ناشر: چاپخانه سعادت‏

مکان چاپ: کرمان‏

سال چاپ: 1362 ه. ش‏

نوبت چاپ: اول‏

حاج محمدکریم خان کرمانی سومین مقتدای سلسله شیخیه که بعد از حاج سید کاظم رشتی رهبری و پیشوایی این مکتب را بر عهده گرفت؛ بنابراین او سومین رهبر شیخیه محسوب می‌شود.

بعد از سید کاظم رشتی برخی از شاگردان وی حاج محمدکریم‌خان کرمانی را جانشین وی دانستند. از او بیش از ۲۰۰ جلد کتاب و رساله به جا مانده‌است که بیشتر مباحث آن در خصوص حکمت الهی شیعی است. حاج محمد کریم خان فرزند ابراهیم خان ظهیر الدوله والی کرمان است که پسر عمو و داماد فتحعلی شاه قاجار بود.

کتاب دقایق العلاج همانطور که گذشت کتابى است در مسائل پزشکى عملى که بغیر از آخرین باب مقاله پنجم که بین سالهاى 1264 و 1267 نوشته شده است تاریخ آغاز کار تألیف آن بتحقیق معلوم نیست اما با توجه بمقدمه آن مسلما پس از اتمام کتاب حقایق الطب‏[1] مى‏باشد که این کتاب در تاریخ 1264 هجرى قمرى باتمام رسیده است در مقدمه باب آخر مقاله پنجم چنین آمده که:

«ازآن‏ جهت که هر روز تغییر و تبدیلى در قسمتهاى گذشته روى ندهد این باب را اضافه مى‏کنیم تا هر چیز جدید و تجربه تازه‏اى را در آن بیاوریم و بنا بر این ترتیب خاصى نخواهد داشت و تا آخر عمر ادامه خواهد یافت تا تقدیر چه باشد و هرچه خداوند بخواهد همان خواهد شد و هرچه نخواسته باشد نخواهد بود و لا قوه الا بالله العظیم و کتاب در پنجم ذى القعده سال هزار و دویست و شصت و هفت بدینجا رسید حامدا مصلیا مستغفرا.»

ویژگى کتاب دقایق العلاج نسبت بسایر کتب طب قدیم در این است که مانند همه تألیفات مؤلف اعلى الله مقامه و سایر مشایخ سلسله شیخیه براساس آیات قرآن و اخبار اهل عصمت علیهم السلام نوشته شده است و درعین‏حال آلوده بتقلید کورکورانه‏اى از مؤلفین سابق اعم از یونانى و ایرانى نیست.

کتاب حاضر شامل مسائل کلى عملى یعنى تشخیص و درمان بیمارى‏ها و داروهاى مختلف و طرز تهیه آنها است، باین معنى که مؤلف مسائل پزشکى عملى و نیز داروسازى را باین شرح گردآورى فرموده: مقدمه در ذکر بعض‏کلیات علمى و عملى، مقاله نخست در درمانهاى عام، مقاله دوم در درمان- هاى خاص، مقاله سوم درباره ساختن داروها، مقاله چهارم در ساختن مرکبات، مقاله پنجم در پاره‏اى نوادر. با این توضیح که مؤلف (ا ع) در این مقاله بمسائل مختلفى از قبیل درمانهاى روایت شده از اهل بیت علیهم- السلام و دستور بکار بردن بعض داروها و نیز مفردات پزشکى و غیره پرداخته‏ اند.

نکته قابل ذکر این است که مؤلف (ا ع) در موارد بسیارى باین مسئله اشاره فرموده‏ اند که یک درمان یا یک دارو بوسیله خود ایشان شخصا و یا درباره یکى از نزدیکانشان به آزمایش رسیده است و بخصوص باید توجه داشت که آن مرحوم در همه مسائل علمى و عملى اعم از پزشکى، فیزیکى، کیمیا (شیمى) و مانند آن براى تجربه ارزش بسیار زیادى قائل بوده و چه در این کتاب و چه در سایر کتب خود باین مسئله اشاره فرموده‏اند و مثلا در خاتمه کتاب مرآت- الحکمه بعنوان نصیحت پس از سفارش درباره رجوع بقرآن و سنت و اخبار اهل بیت علیهم السلام و نیز گرفتن علم از استاد راهنمائى که دلش بنور علم آل محمد علیهم السلام روشن باشد چنین نگاشته‏اند” اما آن میزان خارجى که آن را با چشمت مى‏بینى و با دستت عمل مى‏کنى و درستى یا نادرستى کار را عینا بچشم خودت آشکارا مى‏بینى دانشى است الهى و نبوى و علوى و هرمسى، زیرا آنچه را که پنهان است مشاهده مى‏کنى و از آنچه پوشیده است پرده برمیدارى و حقایق بدون آنکه شکى در آن باشد مجسم مى‏ گردد.”

و نیز در خود کتاب دقایق العلاج مکررا سفارش فرموده‏اند که سعى پزشک باید بر این باشد که بر آزمایشهاى پیشین خود و یا کسان قابل اعتمادى که مطلبى را آزموده ‏اند تکیه کند و فقط بمطالعه آثار گذشته قناعت ننماید.

به ‏هرحال آن‏طور که از کتاب دقایق العلاج و بعض کتب دیگر مؤلف (ا ع) بر مى‏ آید آن مرحوم شخصا بانجام آزمایشهاى شیمیائى مى‏پرداخته که گاه وسائل لازم را نیز بدست خود مى‏ساخته‏ اند.

نکته مهم دیگر این است که مؤلف (ا ع) مانند سایر مشایخ سلسله شیخیه اعلى الله مقامهم براى اثبات مسائل در هریک از تألیفات خود و در هریک از رشته‏هاى علمى بدلایلى بسایر دانشها متوسل شده ‏اند و چه بسیار است استدلالهائى که در همین کتاب بمسائل حکمت الهى و یا صناعت فرموده ‏اند.

اما مسئله‏اى که این کتاب را از همه کتابهاى همانندش ممتاز مى‏سازد استدلالات عقلى متکى بر قرآن و اخبار اهل بیت صلوات الله علیهم اجمعین است و بعلاوه مؤلف (ا ع) مسائل تازه‏اى را مطرح ساخته ‏اند که مهمتر آنها بحث درباره این فرضیه است که اخلاطى که سبب ایجاد بیمارى هستند داراى روح بوده و زنده‏اند و حتى بعضى داراى روح حیوانى و پاره‏اى داراى روح گیاهى و یا جمادى هستند و این موضوع را در باب سیزدهم از مقاله دوم در ضمن تحقیق راجع به تب نوبه و نیز در فصل نوزدهم باب چهارم از مقاله پنجم و همچنین در کتاب رجوم الشیاطین که پس از دقایق العلاج تألیف گردیده مورد بحث قرار داده‏اند و اگر توجه شود که این کتاب در حدود سالهاى 1850 تا 1853 میلادى نوشته شده و اولین مطالعات درباره سیاه زخم حیوانات بوسیله کازیمیر داون فرانسوى در 1850 انجام گرفته، و پاستور در 1857 کار خود را درباره تخمیر شروع کرده و در 1865 میلادى بتحقیق درباره آفت عمومى کرم ابریشم در جنوب فرانسه پرداخته و همین تحقیقات بوده که بکشف مسائل اساسى مربوط به میکربها انجامیده است‏[2]، نبوغ خاص‏ خدادادى مؤلف بزرگوار کتاب دقایق العلاج (ا ع) بیشتر روشن مى‏گردد.

علاوه بر این خواننده ارجمند در این کتاب به روشهاى ابتکارى و بى‏سابقه آن مرحوم در تهیه مواد شیمیائى و داروها و یا درمان بیماران که گاه بنا به- فرمایش خود ایشان جنبه الهام داشته است برخورد مى‏کند و بعنوان نمونه مى‏توان روش خاص ایشان را در درمان سیاه ‏سرفه ذکر کرد.

اما منابع کتاب علاوه بر قرآن و سنت و اخبار اهل بیت (ع) و تجربیات و نظریات شخصى بشرحى است که خود آن مرحوم در پشت نسخه اصلى بخط خود ذکر فرموده‏ اند که عینا گراور شده و بنظر خواننده محترم مى‏رسد.

توضیحا اضافه مى‏شود که چون نسخه اصل کتاب که عینا عکس‏بردارى و به کتابخانه‏ هاى بزرگ ایران و سایر نقاط جهان فرستاده شده داراى حواشى متعددى است و در بین سطور آن نیز مطالبى اضافه شده دو بار زیر نظر و بدستور خود مؤلف (ا ع) پاکنویس گردیده و هربار باز بوسیله خود آن مرحوم تصحیح و حاشیه‏نویسى شده و نیز ترتیب بعض فصول دگرگون گردیده است و پاکنویس دوم مبناى نسخه‏اى است که به سال 1315 هجرى قمرى مطابق سالهاى 1255 هجرى شمسى و 1896 میلادى در بمبئى بچاپ رسیده و منتشر شده است.

مؤلف به غیر از کتاب حاضر سه تألیف دیگر نیز در علم پزشکى دارند که عبارتند از حقایق الطب که در طب نظرى است و در مسائل پزشکى از نظر حکمت الهى یعنى فلسفه و پیش از دقایق العلاج تحریر یافته و دیگرى جوامع العلاج است که شامل معالجات عام است و پس از دقایق العلاج تألیف یافته و سوم رساله‏اى در شرح مسئله نبض از کتاب قانون تألیف ابو على سینا است.

[1] این کتاب و نیز کتاب جوامع العلاج در چاپخانه سعادت کرمان بچاپ رسیده و منتشر شده است.

[2] تاریخ علوم تألیف پیر روسو ترجمه بهمن صفارى چاپ اول.

  گردآوری: هیات تحریریه احیای سلامت

 

برچسب ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

برای برقراری امکان تعامل با شما کاربر محترم خواهشمند است شماره همراه خود را در فیلد مربوطه وارد نمایید.شماره موبایل شما در سایت منتشر نخواهد شد.

لطفا جای خالی را با مقدار مناسب پر کنید.حاصل همواره عددی مثبت است. *

دکمه بازگشت به بالا
بستن